Dopominać so na dźěćace a młode lěta je wjele ludźom přijomna wěc. W swojej knize »Moje serbske lěta« spomina Hinc Šołta na dźěćatstwo w ródnej wsy, na prěnje šulske lěta we wójnje, na ćěkanje a kónc wójny. Wažne su jemu lěta na Serbskej wyšej šuli w Budyšinje, hdźež so bóle a bóle za politiske wuwiće zajimowaše a swój wid na njedostatki wótřeše. Tak bu potom w času jako redaktor za statnu tajnu słužbu, stasi, zajimawa wosoba. Njewědźo wo tajnym wobkedźbowanju kolegi-redaktora zalěze sej jednoho dnja do paslow, po puću na dźěło do redakcije bu zajaty, wotwjedźeny a na lěto a dwaj měsacaj k jatbje zasudźeny. Jako politiski jaty w Drježdźanach a w Budyskej Žołtej bědźe bu hišće w samsnym lěće zajeća z dźěła pušćeny, po wotsedźenju „pokuty“ njenamaka hižo krute dźěłowe městno w Serbach. Dopomnjenki skulojća mnoho wosobinskich fotografijow.

Měnjeni čitarjow ke knize

»Šołta, hač na woprawnjene wuwzaća, ludźi njewobwinuje, njezatama – wón z prostym wopisanjom abo połsadowym zwěsćenjom do přemyslowanja nuzuje.« (Helmut Rychtar)

»Mysle a słowa [...] nas napominaja, zo měhli abo lěpje móhli so hdys a hdys trochu hłubšo do minjeneho wosobinskeho a narodneho byća zanurić.« (Beno Kućank)

Wobsah

Prěnje dopomnjeća na dźěćatstwo
Wo našej swójbje
Wo ródnej wsy a wo Nowšanach
Na ćěkańcy
Nawrót z ćěkańcy
W Rakečanskej šuli
Na Serbskej wyšej šuli
Socializm a prěnje ćeže z nim
Tukanje a wobwinowanje
Dopisowanje
W redakciji Noweje doby
Nowe rumnosće na Sukelnskej 27
Přikład za nawabjenje stasi-informantow
Drježdźany z hinašeje perspektiwy
Nahe sćěny a najwšelakoriše mysle
Zatrašne akty
Proces před wobwodnym sudnistwom
Wróćo do Budyšina
Po jatbje
W Njeswačidle
Za serbstwo a cyrkej po puću
Zwonka Łužicy

Čitanski wurězk

Na Serbskej wyšej šuli

Narěčał je mje Jan Zoka, z Kamjeneje pochadźacy wučer na Rakečanskej šuli, pola kotrehož smy jeničce jednu hodźinu serbšćiny měli. Njejsym zabył, kak je wón nam wariabelnosć našeje rěče rozłožił: stwa, stwica, stwička, stwičička. Wón mje a staršeju přeswědči, zo bych so dyrbjał na Serbskej wyšej šuli w Budyšinje přizjewić.
Spočatk septembra 1951 podach so z kófrom a měchom, do kotrehož bě mać poslešćo stykała, do města. Nan mje přewodźeše. Wot Budyskeho dwórnišća podachmoj so na Wonkownu Lawsku, hdźež napřećo hosćencej Połměsačk do internata zastupichmoj. Tam přizjewich so pola internatneho wjednika, wučerja Jurja Pěčki-Kanečanskeho. Tón sčini na swojej lisćinje za mojim mjenom hóčku a rjekny, zo změja nowačcy najprjedy jónu horjeka na łubi swoju lěharnju, ale jenož přechodnje. Pozdźišo přećahnychmy do delnjeho poschoda, hdźež lute stare dwuposchodowe łoža stejachu. Dwě łoži hnydom při durjach běštej hišće prózdnej. Ja wobsadźich delnje, hornje wuzwoli sebi Lipičec Pawoł z Čěškec.
Wšelakich ze swojich nowych sobušulerjow hižo znajach, běchmy dźě w prózdninach hromadźe na přihotowanskim kursu na Chróstowskej Serbskej rěčnej šuli byli. Tam běštej so Marja Knapec a Erika Šołćic wo holcy starałoj. Tola štó bě za nas hólcow zamołwity był? Wěm so jenož na wučerja Achima Brankačka a na direktora dr. Frida Mětška dopomnić. Nas běchu do wšelakich skupin rozrjadowali, cyle po tym, kak derje serbsce móžemy. Ja běch něhdźe w srjedźnej skupinje, doniž mje tam direktor njewuhlada. Zadźiwany wón rjekny: „Ty sy tola we wopačnej skupinje!“ Při wuchodźowanju bě so dr. Mětšk ze mnu rozmołwjał a zwěsćił, zo serbsce móžu. W nowej skupinje běchu jenož hólcy ze serbskich katolskich wsow.
Tam běchu pak tež šulerjo, za kotrychž bě serbšćina cuza rěč. Na jednoho so rady dopominam. Jako běchmy so prěni dźeń ze swojimi kóframi wot dwórnišća po wuskim pućiku do Chrósta šmjatali, so mje wón prašeše; kak serbsce „Guten Tag“ a „Aufwiedersehen“ rěka. Dźensa rěči, pisa, basni a spěwa wón lěpje serbsce hač štó druhi z nas. Na dalšeho sobušulerja pak so njerady dopominam. Toho sym prěni króć widźał, hdyž na Radworskim dwórnišću hromadźe z druhim, tohorunja z Hórnikec pochadźacym šulerjom na Budyski ćah do Wósporka čakaše, zo by so do Chrósta podał. So wě, tež wón je na Serbskej wyšej šuli serbšćinu nawuknył abo nawuknyć dyrbjał, tola pozdźišo je mjez druhim jako wobdźěłar serbskich wěcow w zarjedźe statneje wěstoty na Mättigowej w Budyšinje skutkował.
Što smy poprawom tónle tydźeń w Chrósće činili? Na spěwanje z Achimom Brankačkom wěm so dopomnić, předewšěm na „Kački, to su ptački...“, hdźež smy radšo „Holcy, to su kački ...“ spěwali. To pak so dirigentej tak prawje njelubješe. Bórze smy pytnyli, zo njeda so za nós wodźić a zo so napřećo rjelpusam přesadźi. Jónu dowjedźe nas wón, kiž bě rodźeny Měrkowčan, na městno, hdźež bě něhdy Hronow stał. Ja znajmjeńša njeběch hišće ničo wo Hronowje słyšał a tež Wingerowy roman njejsym znał.
Po tutym kursu traješe hišće něšto njedźel, a nowy wotrězk žiwjenja bu zahajeny. Nětk smy dźeń wote dnja wot Wonkowneje Lawskeje na Pchalekowu běhali, hdźež měješe SWŠ prěnje lěta swój domicil. Tam smy dalšich wučerjow zeznali. Na prěnju hodźinu łaćonšćiny abo łaćiny, kaž so tehdom praješe, njezabudu: Sedźachmy w rjadowniskej rumnosći a čakachmy na wučerja. W durjach zjewi so wulki šwižny muž a nas postrowiwši kročeše, ně, čampaše wón k wučerskemu blidu a klesny swoju aktowku na blido. Při tym so smějkotaše. Mějachmy k njemu wote wšeho spočatka dobry kontakt. Husto wón hodźinu z někajkim žortom abo z někajkej nowinku započa. Hodźina łaćonšćiny běše pola njeho zwjetša tež hodźina serbšćiny. Anton Nawka wostanje mi njezapomnity. Zabył njejsym prózdninski tydźeń z tutym sympatiskim wučerjom dwě lěće pozdźišo, w juniju/juliju 1953, kiž wotmě so zaso w Chrósće. Tehdom běštaj runje Edmund Hillary a Tenzing Norgay najwyšu horu swěta přewinyłoj. Tule sensacionelnu nowinku smy při wobjedźe wot Antona Nawki zhonili. Tehdy dožiwichmy tež we Łomsku pola Minakała předstajenje Serbskeho ludoweho dźiwadła. To bě premjera prěnjeje kriminalneje hry na serbskim jewišću. Hra rěkaše „Durje běchu wočinjene“, přełožił bě ju naš wučer Anton Nawka. Naposledk steješe wón hromadźe z hrajerjemi na jewišću a my jemu mócnje přikleskowachmy.
W internaće na Wonkownej Lawskej měještaj w našej lěharni tež staršej sobušulerjej swojej łoži, Rudij Trěčk z Chrósćic a Dytar Krawc z Budyšina. Internatny načolnik zawěsće wědźeše, zo móžeše so na njeju spušćeć a jimaj trochu dohlad nad nami dowěrić. To bě tež trjeba, hdyž dźesać chiba dwanaće dorostowacych hólcow we wuskej rumnosći hromadźe leži. Smy sej to a tamne naposkać dyrbjeli, hdyž wječor pozdźe do lěharnje přińdźeštaj a njebě hišće měr. Šulske nadawki zhotowichmy wězo w druhej stwě. Tež tam njejsmy my dźewjatkarjo mjez sobu byli. Lěto starši šulerjo čujachu so za nas zamołwići. Mjez nimi běštaj tež Mikławš Krawc ze Sernjan a Jurij Šołta ze Stareje Cyhelnicy. Jeli mějachmy wječor hišće chwile, smědźachmy z dźewjatkarjemi pingpong abo rommé hrać. Wobě zaběrje běštej za mnje cyle nowej. Docyła mějachu starši šulerjo wulki předskok, běchu dźě we Warnoćicach na gymnaziju pobyli a tuž trochu dale hač jeno na Čornobóh abo kaž ja na Psowjansko-Nowšansku Kaponicu pohladali.
Wječor smy so druhdy na swojich łožach sedźo wo wšěm móžnym rozmołwjeli. Beno Mikławšk powědaše wjele wo hroznych dožiwjenjach kónc wójny w Hórkach, tež Konječan Pawoł Šołta móžeše k tomu tójšto přinošować. Wšitko bě so tola hakle před šěsć lětami stało! Po prěnich hodownych prózdninach mi so zda to bě, zo so Pawoł, hewak přeco wjesołeje mysle, do internata nawróći a nam wo njezbožu powědaše, kotrež bě Šołćic swójbu trjechiło. Starši bratr bě w młynje při dźěle smjertnje znjezbožił. Foto, hdźež bratr na marach leži, měješe wón stajnje při sebi.
Kóždy druhi kónc tydźenja smědźachmy domoj jěć. Što smy w tehdy hišće chětro wostudłym Budyšinje sobotu popołdnju a njedźelu, hdyž domoj njesmědźachmy, činili? Do kina smy rady chodźili, do „flohkisty“ na Lawskich hrjebjach. Najrjeńše a najnapjećiše běchu čěske filmy, wosebje kriminalki. Tola tež niłke abo lóštne filmy z nawječorneje produkcije smy sej rady wobhladali. Ze swojim šulerskim wupokazom dóstachmy za jenož dwaceći abo pjećadwaceći pjenježkow zatupny lisćik. Dwójce, ně, samo trójce, smy sej šwedski lubosćinski film „Wona rejowaše jenož jedne lěćo“ wobhladali. To bě samo na sebi jara chutny film z tragiskim wukóncom. Nas hólcow pak zajimowaše předewšěm hrajerka Ulla Jacobsson, a to poprawom jenož jeničkeje sceny dla. Pozdźišo, jako hižo nowiny pisach, dóstach wot swětłowłosateje Šwedowki foto z awtogramom, wo čož běch ju prosył.
Husto smy tež po Budyšinje dundali, najradšo pak z města won. Potom móžachmy woměrje pachać a njetrjebachmy so bojeć, zo nas jedyn z našich wučerjow lepi. To bě kruće zakazane było. Na někajkim zabawnym zarjadowanju bě sej šuler cigaretu zažehlił a comać započał. Jako to wučer Pětr Malink raz pytny, rjekny šulerjej: „Hasń tu cigaretu!“ Šuler pak, kiž hišće prawje serbsce njemóžeše, je słyšał: „Hast du Zigaretten?“ A wotmołwi: „Nee, das ist meine letzte!“
Někotre razy smy podłu Sprjewje hač k Flincej běželi. Tam pak bě kónc, dokelž běchu nacije 1945 awtodróhowy móst rozbuchnyli. Wottam mějachmy rjany wuhlad na naše město a wězo tež na Budyske jastwo. Tam je nas Minko, Chróšćan Měrćin Šołta, kiž fotoaparat wobsedźeše, wjace razow fotografował.